زانیار ڕێبوار
وەک خاوەن کارگەیەک کە کرێکارەکانی هێندە برسی دەکات کە تەنها بیر لەوە بکەنەوە چۆن پارووە نانێکیان دەست بکەوێت بۆ ئەوەی نەمردن، نەک هەرگیز بیر لە بەرزکردنەوەی کرێ یان داواکردنی پشکی قازانج بکەنەوە؛ حوکمڕانیی پارتی و یەکێتی لە هەرێمی کوردستانیش ڕێک بەمجۆرە مامەڵە لەگەڵ ژیانی فەرمانبەرانیدا دەکات. کاتێک وڵاتێک بۆ زیاتر لە دە ساڵ، بەردەوام و بێ وەستان، یاری بە کاتی دابەشکردنی مووچە دەکات، ئەوە ئیتر “قەیرانی دارایی کاتی” نییە. ئەمە ڕاگەیاندنی فەرمیی ئەوەیە کە درەنگکەوتنی مووچە گۆڕاوە بۆ تەکنیکێکی جێگیری بەڕێوەبردن. دەسەڵاتداران مووچەیان لە مافێکی دەستوورییەوە گۆڕیوە بۆ چەکێک، کە لە ڕێگەیەوە کۆمەڵگەیان پێ دەستەمۆ دەکەن و هێزی بیرکردنەوەیان لێ دەسەننەوە.
ئەم برسییە سیستماتیکە، دەرەنجامی هەژاریی خەزێنەکان نییە، بەڵکو دەرەنجامی بەهێزیی ئەو ئابوورییە سێبەرەیە کە مافیا و کارتێلە سیاسییەکان بونیادیان ناوە. کاتێک مامۆستایەک دوو مانگ چاوەڕێ دەکات بۆ وەرگرتنی یەک مووچە، لە هەمان کاتدا داهاتی دەروازە سنوورییەکان و باجەکان دەچنە ناو بانکە حیزبییەکانەوە بێ ئەوەی یەک دیناریان بگەڕێتەوە بۆ حکومەت. لەم زەلکاوەدا، دەسەڵات زۆر بە باشی دەزانێت کە فەرمانبەرێکی قەرزدار و ماندوو، کاتی ئەوەی نییە پرسیار لەسەر سامانی ونبوو یان نەوتی دزراو بکات. ئەوان دەیانەوێت خەڵک تەنها یەک خەونی هەبێت: گەیشتنە ڕۆژی مووچە.
(وەک چۆن ئەلێکسی دی تۆکڤیل دەڵێت: “خراپترین جۆری ستەمکاری ئەوەیە کە خەڵک ناچار بکات تەنها بیر لە مانەوەی فیزیکیی خۆیان بکەنەوە، تاوەکو توانای بیرکردنەوەیان لە پرسە گشتییەکان نەمێنێت.”) — ئەمەش ڕێک هەمان ئەو سیاسەتەیە کە لە زیمبابۆی ژێر دەسەڵاتی مۆگابێدا پەیڕەوی دەکرا، کاتێک دەوڵەت هێندە بەهای دراو و مووچەی تێکشکاند، کە هاوڵاتییان لەبری بیرکردنەوە لە ڕووخاندنی دەسەڵات، تەواوی ڕۆژەکەیان لە ڕیزەکانی کڕینی ئاردا بەسەردەبرد و دەوڵەتیش لە ڕێگەی دابەشکردنی خۆراکەوە کۆنترۆڵی دەکردن. بەڵام دەسەڵاتدارانی ئێمە لە هەرێمی کوردستان لەمانیش بێبەزەییترن؛ ئەوان لەسەر شاشەکان دەگرین بۆ “بڕینی بودجە لەلایەن بەغداوە”، بەڵام لە ژوورە تاریکەکاندا، پارەی مووچەی خەڵک دەکەنە ڤێلا و پڕۆژەی گەورە لە ئەوروپا و دوبەی. ئەوان نەخۆشییەکەیان دروست نەکردووە بۆ ئەوەی چارەسەری بکەن، بەڵکو بۆ ئەوەی لەسەر ئازارەکانی بژین.
لەم تەماشاگەرییە مەدەنییەدا، هەر مانگێک کە مووچە دوادەکەوێت، تاوانێکی نوێیە کە دەرهەق بە کەرامەتی مرۆڤی کورد دەکرێت. ئەو سیستەمەی کە دەتوانێت لە یەک شەودا ملیۆنان دۆلار بۆ کەمپینی هەڵبژاردن یان کڕینی چەک خەرج بکات، بەڵام ناتوانێت کرێی ماندووبوونی کارگوزارێکی نەخۆشخانە بدات، سیستەمێک نییە کە “پشتبەستوو بێت بە دەرەوە”؛ بەڵکو سیستەمێکە کە خۆی لەسەر خواردنی ناوەوەی خۆی بونیاد ناوە.