شاڵاو جەلال حسین هەنارەیی
پرسی مافەکانی مرۆڤ و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ لە کاتی دەستبەسەرکردندا، یەکێکە لە پێوەرە سەرەکییەکانی هەڵسەنگاندنی ئاستی دیموکراسی و سەروەریی یاسا لە هەر کۆمەڵگەیەکدا. لە هەرێمی کوردستانیشدا، سەرڕای هەبوونی دەستوور و یاسای بەرکار کە جەخت لە قەدەغەکردنی هەموو جۆرە ئەشکەنجەیەک دەکەنەوە، بەڵام ڕاپۆرتەکان هێشتا ئاماژە بە بوونی پێشێلکاری و بەکارهێنانی توندوتیژی دژی دەستبەسەرکراوان دەکەن.
یاسا و ڕێککەوتننامەکان چیمان پێدەڵێن؟
لە ڕووی تیۆری و یاساییەوە، هەرێمی کوردستان پابەندە بەو یاسا عێراقی و نێودوڵەتییانەی کە ئەشکەنجەدان بە توندی قەدەغە دەکەن. بەپێی یاسای سزادانی عێراقی و بەڵێننامەی دژە ئەشکەنجەدانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNCAT)، هیچ بارودۆخێکی نائاسایی ناتوانێت پاساو بێت بۆ ئەشکەنجەدانی مرۆڤ.
یاسا دەڵێت: هەر دانپێدانانێک لەژێر فشاری دەروونی یان جەستەییدا (ئەشکەنجە) وەرگیرابێت، لەبەردەم دادگادا پووچەڵە و ناتوانرێت وەک بەڵگە پشتی پێ ببەسترێت. بەڵام ئایا واقیعی دادگاکان وایە؟
نموونەیەکی زیندوو لە واقیعی دادگاکان و شۆکی زیندانیان
بۆ تێگەیشتن لەوەی کە چۆن یاساکان لەسەر کاغەز دەمێننەوە و جێبەجێ ناکرێن، دەکرێت ئاماژە بە کەیسی دەستگیرکردنی (حەمە ڕەش)، پاسەوانی تایبەتی ڕێبوار حامی حاجی غالی بکرێت کە لە ٢٢ی ئابەوە دەستگیرکرابوو.
لەم کەیسەدا، کاتێک ناوبراو وەک شاهید دێتە بەردەم دادوەر و لەسەر قورئان سوێند دەخوات، بورهان ڕەشید سەرۆکی تیمی پارێزەرانی دۆسیەکە بە فەرمی بە دادوەر ڕادەگەیەنێت کە ئەم شاهیدە ئەشکەنجە دراوە و لەژێر فشاردا وتەی لێوەرگیراوە. پارێزەران داوا دەکەن لیژنەیەکی تەندروستی پێکبهێنرێت بۆ پشکنین و تۆمارکردنی ڕاپۆرت لەسەر دۆخی جەستەیی، هەروەها داوا دەکەن بگوازرێتەوە بۆ لای پۆلیس نەک لەژێر دەستی ئاسایشدا بمێنێتەوە.
کاتێک دادوەر لە حەمە ڕەش دەپرسێت کە ئایا ئەشکەنجە دراوە؟ ئەو ڕاستییە تاڵە ئاشکرا دەبێت کە بەهۆی لێدانەوە لە کاتی دەستگیرکردنیدا “دانی شکێنراوە، پشت و سەری تەقەڵە، و لە پیاوەتی خراوە”. ناوبراو لەبەردەم دادگادا دەڵێت: «لەبەر ئەوەی جارێکی دیکە ئەشکەنجە نەدرێمەوە، لە لێکۆڵینەوەدا هەرچییان دەوت دەمووت وایە»، و ئاماژەی بەوەش کرد کە لە کاتی لێکۆڵینەوەشدا هەڕەشەی لێکراوە.
کاتێک دادوەر لەبەرامبەر دەسەڵاتی حزبیدا دەستەوستان دەبێت
ئەم کەیسە تەنها پەردە لەسەر دڕندەیی ئەشکەنجەدان لا نادات، بەڵکو کێشەیەکی گەورەتری سیستمی دادوەری لە هەرێم دەردەخات؛ ئەویش نەبوونی سەربەخۆیی دادگاکان و ترسی دادوەرانە لە هەژموونی حزبی.
سەرڕای داواکاری فەرمی پارێزەران بۆ پێکهێنانی لیژنەی تەندروستی بۆ چاودێریکردن و سەلماندنی ئەشکەنجەدانەکە، دادوەر لە ترسی کاردانەوە و دەسەڵاتی سەرکردەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان (کە هێزی ئەمنی و ئاسایشی ناوچەکەیان لەژێر دەستدایە)، نەیوێرا پشکنینی پزیشکی بۆ زیندانییەکە بکات یان بابەتەکە بە فەرمی بجوڵێنێت. ئەم شاردنەوە و بێدەنگییەی دادوەر نیشانیدەدات کە چۆن دەسەڵاتی سیاسی و حزبی بەسەر دەسەڵاتی دادوەریدا زاڵە، و چۆن دادوەران لەبری پاراستنی یاسا، ناچار دەکرێن چاو لە ئاست پێشێلکارییە گەورەکان دابخەن تەنها بۆ پاراستنی خۆیان لە ترسی سەرکردە حزبییەکان.
ئەنجامگیری و ڕێگەچارەکان
ئەشکەنجەدانی هاووڵاتیان تا ئاستی شێواندنی جەستەیی و “لە پیاوەتی خستن”، و هاوشانی ئەوەش بێدەنگبوونی دادوەران لە ترسی لایەنە سیاسییەکان، مەترسیدارترین زەنگە بۆ داڕووخانی کۆمەڵگە و نەبوونی هیچ جۆرە دادپەروەرییەک.
بۆ ڕێگریکردن لەم دۆخە شۆککەرە، پێویستە:
1 سەربەخۆیی ڕەهای دادگاکان: دادوەران لەژێر هەژموون و ترسی سەرکردە حزبی و ئەمنییەکان دەربهێنرێن.
2 سزادانی ئەنجامدەرانی ئەشکەنجە: پێویستە ئەو کەسانەی توندوتیژی بەرامبەر زیندانیان دەکەن ڕووبەڕووی یاسا بکرێنەوە، نەک دادوەران لێیان بترسن.
3 چاودێری نێودوڵەتی: ڕێگەدان بە ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بۆ چاودێریکردنی ڕەوتی دادگاییکردنەکان و دۆخی گرتوخانەکان.
کەرامەتی مرۆڤ هێڵی سوورە، و کاتێک دادگا نەتوانێت پارێزگاری لە هاووڵاتی و لە یاساکانی خۆی بکات، ئیتر چەمکێک نامێنێتەوە بە ناوی “دەوڵەتی دامەزراوەیی.